قبل از اینکه در باره طراحی آموزشی و مدلهای آموزشی صحبت به میان آید لازم است با بعضی از لغات و اصطلاحات مورد استفاده در امر آموزش آشنا و تعریفی روشن از تکنولوژی آموزشی ارائه گردد زیرا طراحی آموزشی یکی از اجزاء اصلی وسازنده رشته تکنولوژی آموزشی است.

 تکنولوژی آموزشی= 50% طراحی + 50% تولید

 آموزش: به هر گونه فعالیّت یا تدبیر از پیش طراحی شده ای که هدف آن آسان کردن یادگیری، یادگیرندگان است اطلاق می شود.

 یادگیری: فرایند تغییر نسبتاً پایدار در رفتار یا توان رفتاری که حاصل تجربه است.

 مقایسه آموزش و یادگیری:

•  دو فرایند مستقلند
•  یادگیری همیشه معطوف به یادگیرنده است.
•  آموزش حداقل مستلزم فعالیت متقابل بین 2 نفر(یک معلم یادگیرنده).
•  آموزش و یادگیری به هم وابسته اند.
•  یادگیری هدف
• آموزش وسیله رسیدن به هدف.

تکنولوژی آموزشی چیست؟

تکنولوژی آموزشی بکارگیری نظام مند راهبردها و فنونی است که از نظریه های یادگیری سرچشمه گرفته واز آنها در راستای حل مشکلات آموزشی استفاده می کند. (فصلنامه علمی تخصصی روانشناسی و اطلاع رسانی / شماره اول/ بهار1386 )

جیمز براون تعریفی را از تکنولوژی آموزشی ارائه داده که عبارت است از : روش منظم طراحی ، اجرا و ارزیابی ازکل فرایند یاددهی ویادگیری . لازم به توضیح است که در این نوع ازطراحی به آموزش نگاهی سیستمی وجود دارد.

الگو یا مدل های آموزشی

تعریف الگو یا مدل:

الگو نقشه کلی انجام کاری است که بنا به مقتضیّات و وضعیّت ، جزئیات اجرایی،  می توان در آن تغییراتی ایجاد کرد .

برای تنظیم و سازماندهی فعالیتهای یک تکنولوژیست آموزشی الگوهایی طراحی شده اند . که عبارتند از الگوی آشور ، دیگ وکاری، مریل و...

 الگوی آموزشی:

نقشه کلی انجام اموری که بنا به تعریف به عمده تکنولوژیست آموزشی است.

 ویژگی های الگوهای آموزشی

• الگوها نحوه صحیح تجزیه و تحلیل عوامل آموزشی را ممکن می سازند.
• الگوها ارتباط منطقی بین عوامل آموزشی را روشن می کنند.
• الگوها شناسایی کمبودها و نقص های موجود در برنامه های آموزشی را میسر می سازند.
• الگوها برخورد منظم با مسائل آموزشی را تجویز می کنند.
• الگوها کلیه فعالیت های برنامه های آموزشی را سازماندهی می کنند.
• الگوها کنترل و مدیریت برنامه های آموزشی را ممکن می سازند.

نمونه ای از الگوهای آموزشی

• الگوی کمپ:

این الگو توسط دکتر کمپ از دانشگاه ایالتی کالیفرنیا و نشان دهنده تأکید بر هدفها و مسائل کلی آموزش است.

• الگوی روش تهیه برنامه های آموزشی ضمن خدمت:

این الگو برای اولین بار در اداره آموزش نظامی ارتش آمریکا تهیه و ارائه شد و به عنوان یک عنصر الزامی در تمام برنامه های آموزش ضمن خدمت ارتش آمریکا استفاده می شود.

• الگوی تهیه نظامهای آموزشی:

ارتش آمریکا این الگو را به دلیل صرفه جویی در مخارج آموزش هر فراگیر و ارتقای سطح کارایی آموزش به کار برد.این الگوساده تر از الگوی روش تهیه برنامه های آموزشی ضمن خدمت استارتش آمریکا این الگو را به دلیل صرفه جویی در مخارج آموزش هر فراگیر و ارتقای سطح کارایی آموزش به کار برد.این الگوساده تر از الگوی روش تهیه برنامه های آموزشی ضمن خدمت است.این الگو برای اولین بار در اداره آموزش نظامی ارتش آمریکا تهیه و ارائه شد و به عنوان یک عنصر الزامی در تمام برنامه های آموزش ضمن خدمت ارتش آمریکا استفاده می شود.

•  الگوی آموزش معیاری:

این الگو توسط میگرمطرح شده و در محیط های صنعتی قابل استفاده بوده والگوی نسبتا ساده ای است.

•  الگوی انستیتوی توسعه آموزش:

این الگو شامل سه مرحله بوده و هر مرحله نیز شامل سه فعالیّت می باشد و از جمله معروف ترین الگوهای توسعه آموزشی است و کاربرد وسیعی در طرح، اجرا و ارزشیابی برنامه های آموزشی دارد.

 طراحی آموزشی

پایه رشته ی طراحی آموزشی به عنوان یکی از زیر شاخه ها و بخش های سازنده تکنولوژی آموزشی در زمان جنگ جهانی دوم ریخته شد . زمانی که ارتش آمریکا با مشکل تربیت تعداد زیادی از نیروهای نظامی در مدت زمان کوتاه  مواجه شد ، طراحی آموزشی شکل گرفت .

در آن زمان طراحی آموزشی از نظریه ها و تحقیقات اسکینر در مورد یادگیری محرک و پاسخ نشات گرفت. (فصلنامه علمی تخصصی روانشناسی و اطلاع رسانی / شماره اول/ بهار1386 )

 اهمیّت طراحی آموزشی:

همانطوریکه در تعریف جیمز براون مطرح شده بود تکنولوژی آموزشی عبارت بود از طراحی ، اجرا و ارزشیابی از کل فرایند یاددهی – یادگیری بنابر این می توان اهمیّت طراحی را نیز براین اساس بیان نمود یعنی:

روند طراحی آموزشی در پی انجام سه وظیفه مهم است .. این وظایف عبارتند از :

• شناسایی نتیجه آموزش ( شناسایی اهداف )
• تهیه دستورالعمل وتهیه محتوای آموزشی که شامل دیدگاه و ترتیب باشد.
• چگونگی ارزشیابی تاثیر آموزش.

 مراحل طراحی آموزشی

•  یکی از مقدماتی ترین فعالیتها در اغلب الگوهای آموزشی، تعیین نیاز و تعیین معضل یا سنجش نیازهاست که با بررسی سیستم آموزشی مزکور وسیستم برترآن مشخص می گردد.

 تعريف نياز:  فاصله موجود بین وضع موجود با وضع مطلوب را نیاز گویند:

 وضع مطلوب             فاصله = نیاز               وضع موجود

آنچه بايد باشد                                        آنچه هست

  سنجش نیازها در جایی مطرح می شود که نقصان و کمبودی در زمینه مهارت و اطلاعات در گروهی از افراد باشد.سنجش نیازها باید قبل از هر کار دیگر برای تعیین هدفها و اولویتهای یک برنامه آموزشی انجام شود.

انواع نیاز:

• نياز هنجاري Normative.N :

نيازي كه با يك استاندارد مقايسه مي شود مثال : شرح وظايف شغلي

• نياز احساس شده Felt.N :

آنچه كه مردم فكر مي كنند كه نياز دارند  مثال : داشتن كامپيوتر 

• نياز مورد درخواست :Expressed.N

آنچه كه مردم براي رفع آن اقدام  مي كنند مثال : درخواست تجهيز بيمارستان شهر به MRI

• نياز مقايسه اي Comparative.N :

امتياز ويژه اي كه بعضي از مردم دارند و ديگران ندارند   

• نياز پيش بيني شده يا مورد انتظار Expected.N:

تفاوت وضع موجود با وضعيّت مطلوب در آينده

نياز سنجي Need Assessment

فرایندی نظام دار برای تعیین اهداف، شناسایی فاصله بین وضع موجود و هدفها و در نهایت اولویتها برای عمل (بورتون و مریل)

عمل شناسايي نياز Need Identification یاتهيه ليست نياز ، می بایست در هر سه مرحله ی ذیل صورت پذیرد.

1. طراحي برنامه ( تدوين برنامه و عناصر آن )
2. اجرا ( انطباق برنامه با شرايط اجرايي )
3. ارزشيابي ( شناسايي هدفهاي عقيم مانده ) 

بعد از مشخص شدن نیاز نوبت مشخص شدن اهداف و تحلیل آن است در این مرحله باید اهداف بر اساس پله های یادگیری تهیه شوند وهمچنین آنها را مورد تجزیه تحلیل قرار دار یعنی تا آنجائی که ممکن است اهداف ریز گشته تا به اهداف عملکردی تبدیل شوند. در نوشتن اهداف آموزشی(عملکردی) باید به نکات زیر توجه کرد:

•  تعیین دقیق رفتاری که فراگیر باید از خود نشان دهد.
•  تعیین دقیق محدودیّت ها برای فراگیر.مثلا به فراگیر می گوییم که در آزمون ریاضی نمی تواند از ماشین حساب استفاده کند.
•  تعیین مقدار یا سطح مورد انتظار.
•  تعیین ترتیب اهداف.یعنی از اهداف مقدماتی تا اهداف نهایی.
• هنگام تهیه ی اهداف آموزشی حتما باید توانایی ها و دانش های فراگیر را مدّ نظر داشت.
• تهیه اهداف آموزشی باید به پله های یادگیری ( گانیه ،بلوم و...) توجه نمود.

تعیین محتوا اقدام بعدی است که بر اساس اهداف مورد نظر تدوین میگردند.

بعد از تعیین محتوا باید پرسش های ملاکی تدوین گردد

 گام بعدی باید انتخاب مواد ورسانه های آموزشی است که براساس محتوای آموزشی تعیین می شوند.

سپس راهبردهای آموزشی( روش و استراتژی ) مشخص شود

ارزشیابی تکوینی(مستمر ) و ارزشیابی تراکمی (پایانی) نیز باید مشخص ودر مراحل آموزش صورت پذیرد.

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری

پایگاه اطلاع رسانی ریاست جمهوری

مجلس شورای اسلامی

درگاه ملی قوه قضائیه

خدمات الکترونیکی ایران

یایگاه اطلاع رسانی دولت

سامانه قوانین و مقررات

وزارت آموزش و پرورش

سیستم قدیمی

سیستم جدید

بازنشستگان

صندوق ذخیره فرهنگیان

اداره کل چاپ و توزیع کتب درسی

شبکه ملی مدارس

اداره کتابخانه و مرکز اسناد وزارت آموزش و پرورش

سند تحول بنیادین آموزش و پرورش